فعالیت فکری سیا برای برچیدن بساط چپ فرهنگی

نویسنده: گابریل راکهیل 

برگردان: رحمان بوذری

معمولا چنین تصور می شود که روشنفکران هیچ تأثیری بر قدرت سیاسی ندارند یا اگر هم دارند قابل اعتنا نیست. در برج عاج خویش لمیده اند، از عالم و آدم بریده، سخت مشغول مباحثات دانشگاهی تخصصی درباره این یا آن موضوع جزئی و بی اهمیت، یا غرق در یک عالَم نظریه مغلق سطح بالا. تصویری که اغلب از روشنفکران ترسیم شده نه فقط آدم هایی بریده از واقعیت سیاسی بلکه عاجز از هرگونه تأثیرگذاری معنادار بر آن است. ولی آژانس اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) جور دیگری فکر می کند.
درواقع سیا، یعنی آژانس متصدی کودتاها و ترورهای هدفمند و دستکاری های زیرجلکی در کشورهای دیگر، نه فقط به قدرت نظریه باور دارد بلکه منابع زیادی تخصیص می دهد تا گروهی از مأموران مخفی گرد هم آورد که درباره آنچه برخی غامض ترین و پیچیده ترین نظریه تاکنون موجود می خوانند مطالعه و تحقیق کنند. در یکی از اسناد تحقیقی خیره کننده سیا به سال ١٩٨۵ که اخیرا بنا به قانون آزادی اطلاعات از رده بندی محرمانه خارج و با اندکی جرح و تعدیل منتشر شده، این سازمان فاش می کند که جاسوس هایش مدت ها نظریه پیچیده فرانسوی می خواندند که در سطح بین المللی پیشگام و به نام های میشل فوکو، ژاک لکان، و رولان بارت گره خورده بود.
تصویر جاسوسان آمریکایی که در کافه های پاریسی جمع شده اند و با جدیت یادداشت هایی را درباره روشنفکران طراز اول فرانسوی مطالعه و مقایسه می کنند چه بسا دو گروه از افراد را شگفت زده کند: نخست، آنها که این گروه از روشنفکران را ستاره های آسمان نظریه می دانند که پیچیدگی های آن جهانی شان به چنین تله پلیسی مبتذلی نخواهد افتاد، و دوم، آنها که برعکس این روشنفکران را شیادانی دوره گرد می خوانند با زبان بازی ثقیل و نامفهوم بی هیچ تأثیری بر جهان واقعی. این نکته البته برای آنها که با سرمایه گذاری دورودراز سیا در به راه انداختن یک جنگ فرهنگی در سطح جهان آشنایند جای شگفتی ندارد. این جنگ فرهنگی شامل حمایت از پیشرو ترین اَشکال آن می شود که محققانی همچون فرانسیس استونر ساندرز، جایلز اسکات اسمیت، هیو ویلفورد (و من در کتاب «تاریخ رادیکال و سیاست هنر») به خوبی به آن پرداخته اند.
تامس دبلیو بریدن، سرپرست سابق فعالیت های فرهنگی در سیا، توان حملات فرهنگی این سازمان را در گزارش داخلی صریحی به سال ١٩۶٧ چنین توضیح می دهد: «شور و شوق ناشی از موفقیت ارکستر سمفونی بوستون [که با حمایت سیا برگزار شد] از یادم نمی رود، یعنی وقتی این ارکستر در پاریس تحسینی بیشتر از صد سخنرانی جان فاستر دالس و آیزنهاور برای آمریکا به همراه داشت». این به هیچ وجه یک عملیات کوچک یا گذرا نبود. راستش، همان طور که ویلفورد به درستی ادعا کرده، «کنگره آزادی فرهنگی» (CCF) که مقر اصلی آن در پاریس بود و بعدها کاشف به عمل آمد خط مقدم جنگ سرد فرهنگی سازمان سیا بوده یکی از مهم ترین حامیان هنر در طول تاریخ جهان بود و از طیف گسترده و عجیبی از فعالیت های هنری و روشنفکری حمایت می کرد. «کنگره آزادی فرهنگی» در ٣۵ کشور دفتر داشت، چندین وچند مجله معتبر و مرغوب منتشر می کرد، دستی در صنعت نشر داشت، کنفرانس ها و نمایشگاه های بین المللی معتنابه برگزار می کرد، کنسرت ها و اجراهای هنری ترتیب می داد، و بودجه فراوانی به انواع جایزه ها و بورس های فرهنگی و نیز سازمان های مهمی همچون «بنیاد فارفیلد» [وابسته به سیا] اختصاص می داد.
آژانس اطلاعات مرکزی درمی یابد نظریه و فرهنگ سلاح هایی تعیین کننده اند در زرادخانه فراگیری که به کار تداوم حفظ منافع ایالات متحد در سرتاسر جهان می آید. عنوان گزارشی که اخیرا از رده محرمانه خارج شده و به سال ١٩٨۵ برمی گردد از این قرار است: «فرانسه: روگردانی روشنفکران چپ». این گزارش به جریان روشنفکری فرانسه و نقش بنیادین آن در شکل دهی به گرایش هایی می پردازد که خط مشی های سیاسی به بار می آورند – البته بی شک هدف تغییر جهت آن است. گزارش با ذکر این نکته که در تاریخ روشنفکری فرانسه تاکنون یک جور توازن ایدئولوژیکی نسبی بین چپ و راست برقرار بوده، به تأکید عنوان می کند در دوره بعد از جنگ دوم، به جهت نقش محوری کمونیست ها در مقاومت علیه فاشیسم و پیروزی نهایی آنها در جنگ، چپ گرایی یکه تاز میدان بوده است (و ما می دانیم که آژانس اطلاعات مرکزی دیوانه وار به مخالفت با آن برمی خیزد). گرچه اردوگاه راست به خاطر دست داشتن در اردوگاه های مرگ رژیم نازی و نیز دستور کار بیگانه هراس، برابری ستیز و فاشیستی آن (اینها توصیفات خود گزارش سیا است) در میان توده ها از اعتبار افتاده بود، مأموران مخفی سیا که پیش نویس این تحقیق را آماده کرده اند با شادی مشهودی خبر از بازگشت اجمالی راست گرایی از حدود اوایل دهه ١٩٧٠ می دهند.
دقیق تر، سربازان گمنام جنگ فرهنگی حرکت دوطرفه ای را تحسین می کنند که کمک کرده تمرکز انتقادی روشنفکران از ایالات متحده برداشته و به اتحاد جماهیر شوروی معطوف شود. از یک طرف، در میان روشنفکران چپ به تدریج نوعی نارضایتی از استالینیسم و مارکسیسم به وجود آمد و روشنفکران رادیکال گام به گام از مباحث حوزه عمومی عقب نشستند و به لحاظ نظری از سوسیالیسم و حزب سوسیالیست روی گرداندند. از طرف دیگر، در اردوگاه راست گرایان فرصت طلبان ایدئولوژیکی که به نام «فیلسوفان جدید» می شناسیم و روشنفکران راست گرای جدید در رسانه ها کارزار لجن پراکنی معتنابهی بر ضد مارکسیسم به راه انداختند.
درست همان زمان که سایر شاخه های سازمان جاسوسی سیا در سرتاسر دنیا مشغول سرنگونی رهبران منتخب و دموکراتیک بودند و برای دیکتاتورهای فاشیست بودجه و اطلاعات تأمین می کردند و از جوخه های مرگ رژیم های دست راستی حمایت می کردند، دفتر پیگیری اطلاعات پاریس داشت داده هایی را جمع می کرد در این باره که چطور گردش به راست تدریجی جهان نظریه مستقیما به سود سیاست خارجه ایالات متحد است. روشنفکران متمایل به چپ در دوره بعد از جنگ دوم علنا منتقد امپریالیسم آمریکا بودند. سازمان سیا به دقت ژان پل سارتر را زیر نظر داشت و اقدامات او را معضلی جدی تلقی می کرد، به خصوص نفوذ رسانه ای او در مقام یک منقد مارکسیست صریح اللهجه و نقش برجسته اش – به عنوان مؤسس روزنامه «لیبراسیون» – در برملاکردن هویت واقعی مأمور سیا در پاریس و چندین و چند عملیات مخفی.
در مقابل، فضای ضد شوروی و ضد مارکسیسم دوران نوظهور نولیبرالیسم، با «غیرممکن کردن هرگونه سازماندهی نیروهای روشنفکر مخالف با سیاست های آمریکا در جهان مثلا در آمریکای جنوبی» باعث شد جنگ های کثیف سازمان سیا از زیر ذره بین مردم خارج شود و روکشی عالی پیدا کند. گرگ گرندین، یکی از مورخان برجسته درباره آمریکای لاتین، این وضعیت را به بهترین شکل در کتاب «آخرین قتل عام استعمار» خلاصه کرده است: «ایالات متحد سوای مداخلات فاجعه بار و مرگ بار در گواتمالای ١٩۵۴، جمهوری دومینیکن ١٩۶۵، شیلی ١٩٧٣، و ال سالوادور و نیکاراگوئه در دهه ١٩٨٠، از دولت های ترور جنایتکار و ضدشورشی حمایت مالی، مادی و اخلاقی پنهان و مستمر کرده است. [… ] ولی وسعت جنایات استالین تضمین می کند که این دست سوابق شرم آور و نکبت بار، هرچند زشت و فجیع اند و جای شک وشبهه نمی گذارند، باز هم خللی ایجاد نکنند در ارکان جهان بینی معتقد به نقش مثال زدنی آمریکا در دفاع از آنچه امروزه به نام دموکراسی می شناسیم.
در این پس زمینه است که صاحب منصبان گمنام سیا از نقد بی امان نسل جدیدی از متفکران ضد مارکسیست مثل برنار آنری لوی، آندره گلوکسمان و ژان فرانسوا روول بر «آخرین دارودسته از فضلای کمونیست» حمایت و ستایش می کنند (این دارودسته بنا به قول مأمور مخفی سیا متشکل است از سارتر، بارت، لکان و لویی آلتوسر). این متفکران مخالف مارکسیسم که در جوانی تمایلات چپ گرایانه داشتند بهترین الگو برای ساختن روایت های فریبنده بودند، روایت های فریبنده ای که معتقدند هرچه زمان جلوتر می رود و فرد بزرگ تر می شود بلوغ سیاسی او هم بیشتر می شود، انگار هم در زندگی فردی و هم در تاریخ قضیه صرفا «بالغ شدن و رشدکردن» است و تشخیص این نکته که دیگر دوره زیرورو کردن برابری خواهانه اوضاع در جامعه – هم به لحاظ شخصی و هم به لحاظ تاریخی – گذشته است. این یأس و نومیدی از موضع برترِ سردوگرم چشیده ای که دست تفقد بر سر جوانان می کشد نه تنها جنبش های جدید را بی اعتبار می کند، به خصوص جنبش هایی را که جوانان به راه می اندازند، بلکه در ضمن پیروزی های نسبی جریان سرکوب ضدانقلابی را پیشرفت طبیعی تاریخ جلوه می دهد.
حتی نظریه پردازانی که به اندازه این روشنفکران ارتجاعی مخالف مارکسیسم نبودند نقش بسزایی داشتند در ایجاد فضای یأس و سرخوردگی از برابری خواهی و تحول خواهی، دلسردی از بسیج اجتماعی و «کاوش انتقادی» عاری از سیاست رادیکال. این نکته برای درک راهبردی کلی سازمان سیا و تلاش های گسترده و پیچیده آن در برچیدن بساط چپ فرهنگی در اروپا و سایر جاها اهمیت بسیار زیادی دارد. سیا در مقام قدرتمندترین سازمان جاسوسی دنیا تشخیص می دهد که بعید است بتوان چپ را به کل برانداخت، بنابراین می کوشد فرهنگ چپ گرایانه را از مخالفت قاطع با سرمایه داری و سیاست تحول خواه دور کند و به موضع چپ میانه و اصلاح طلب براند، چپی که دیگر چندان از سیاست های داخله و خارجه آمریکا انتقاد علنی نمی کند. راستش همان طور که فرانسیس استونر ساندرز به تفصیل نشان داده، سیا در دوره بعد از جنگ دوم پشت کنگره برآمده از دوران مک کارتیسم پنهان شد تا مستقیما از پروژه های چپ گرایانه ای حمایت کند که تولیدکنندگان و مصرف کنندگان فرهنگی را از چپ برابری خواه دور می کرد. سیا با تکه پاره و بی اعتبار کردن چپ برابری خواه در ضمن می خواست بین چپ تفرقه بیندازد و گروه های مختلف چپ را متلاشی کند تا فقط ته مانده چپ میانه بماند و حداقلی از قدرت و حمایت عمومی (تازه چپ میانه هم به خاطر همدستی با سیاست قدرت های دست راستی بالقوه از اعتبار افتاده بود، این موضوعی است که گریبان همه احزاب نهادینه چپ کنونی را می گیرد).
با در نظرگرفتن این نکات است که باید اشتیاق سازمان اطلاعات سیا را به روایت های روشنفکران پشیمان و روگردان از مارکسیسم و نیز ستایش آن را از «مارکسیست های اصلاح شده» درک کرد، ترجیع بندی که از سند تحقیقی سیا درباره فرنچ تئوری فراتر می رود. جاسوسان سیا می نویسند: «مؤثرتر از همه در خالی کردن زیر پای مارکسیسم آن روشنفکرانی بودند که ابتدا همچون مومنان راستین می کوشیدند نظریه مارکسیستی را در علوم اجتماعی پیاده کنند ولی کارشان به بازاندیشی و رد کل سنت مارکسیسم کشید». این جاسوسان مشخصا از مشارکت اساسی مکتب تاریخ نگاری و ساختارگرایی آنال – به خصوص کلود لوی استروس و فوکو – در «از بین بردن نفوذ مارکسیسم در علوم اجتماعی» نام می برند. فوکو که در این سند «تأثیرگذارترین و فهیم ترین متفکر فرانسه» خوانده می شود روشنفکران راست گرای جدید را می ستود چون به فیلسوفان یادآوری کردند که «نظریه اجتماعی عقل گرای دوران انقلابی و روشنگری قرن هجدهم عواقب خونباری داشته»، و از همین رو مورد عنایت و تحسین خاص نویسندگان سند سیا بود. گرچه نمی توان پرونده سیاست یا تأثیر سیاسی یک نفر را با یک موضع یا نتیجه واحد بست، چپ گرایی ضدانقلابی فوکو و تلاش او برای زنده نگه داشتن تهدید گولاک – یعنی این ادعای او که جنبش های رادیکال فراگیری که درصدد دگرگونی فرهنگی و اجتماعی اساسی اند کاری نمی کنند جز احیای خطرناک ترین سنت ها – کاملا در راستای مجموع راهبردهای جنگ روانی آژانس جاسوسی سیا است.
پس اینکه سیا فرنچ تئوری می خواند باید ما را لحظه ای در خود فروبرد و درنگ کنیم تا روکش شیک رادیکالی را که جهان انگلیسی زبان اغلب روی این نظریه کشیده برداریم. بنا به برداشتی که تاریخ پیشرفت را مرحله به مرحله تلقی می کند (و معمولا چشمش را به روی غایت شناسی ضمنی خود می بندد) کار چهره هایی همچون فوکو، دریدا و سایر نظریه پردازان پیشگام فرانسوی اغلب به طور شهودی وابسته است به شکلی از نقد پیچیده و عمیق که احتمالا از هرآنچه در سنت های سوسیالیستی، مارکسیستی یا آنارشیستی یافت می شود فراتر می رود. مسلما درست و شایان توجه است که وقتی فرنچ تئوری به جهان انگلیسی زبان آمد استلزام های سیاسی مهمی داشت و قطب مقاومت بود در برابر بی طرفی سیاسی کاذب، پناه گرفتن در موضع امن جزئیات تخصصی منطق و زبان، یا سازشکاری ایدئولوژیکی سرراستی که در سنت های فلسفی
انگلیسی- آمریکایی برخوردار از حمایت دوران مک کارتیسم وجود داشت، و این نکته ای است که جان مکامبر، فیلسوف آمریکایی، آن طور که بایدوشاید بر آن تأکید کرده. ولی فعالیت های نظری چهره هایی که به قول کورنلیوس کاستوریادیس به سنت نقد رادیکال – یعنی مقاومت ضد سرمایه داری و ضد امپریالیستی – پشت کردند قطع به یقین به دوری ایدئولوژیکی از سیاست تحول خواه کمک کرده است. بنا به نظر خود سازمان جاسوسی سیا، نظریه فرانسوی پسامارکسیستی مستقیما به برنامه فرهنگی سیا، یعنی تلاش در کشاندن چپ به جبهه راست، کمک کرد و با ازاعتبارانداختن مخالفت با سرمایه داری و امپریالیسم نوعی محیط روشنفکری ایجاد کرد که در آن بتوان پروژه های امپریالیستی را دنبال کرد، بی هیچ مانعی از سوی روشنفکران موی دماغ و واکاوی انتقادی شان.
همان طور که از تحقیقی درباره طرح جنگ روانی سیا می دانیم، این سازمان نه تنها رد افراد را گرفته و تحت فشارشان گذاشته، بلکه همواره مشتاق بوده به نهادهای مرتبط با تولید و توزیع فرهنگی دست یابد و آنها را تغییر شکل دهد. راستش، تحقیق این سازمان روی فرنچ تئوری حاکی از نقش ساختاری دانشگاه ها، ناشران، و رسانه ها در شکل دهی و مستحکم سازی خلقیات سیاسی جمعی است. نویسندگان این گزارش تحقیقی در توصیفاتی که باید، همچون مابقی این سند، ما را به تأمل انتقادی درباره وضع کنونی دانشگاه ها در جهان انگلیسی زبان و فراتر از آن وادارد، به شیوه هایی اهمیت می دهند که به موجب آن هرچه کار دانشگاهی بی ثبات تر شود نابودی چپ گرایی رادیکال تسهیل می شود. اگر چپ گرایان سرخط نتوانند استطاعت مالی لازم را برای انجام کارهای خود کسب کنند، یا اگر ما کم و بیش به نحو نامحسوسی مجبوریم برای پیداکردن شغل، ویرایش نوشته هایمان، یا داشتن مخاطب با اوضاع کنار بیاییم آنگاه شرایط ساختاری برای یک تشکیل یک اجتماع چپ گرای ثابت قدم تضعیف می شود. تبدیل تحصیلات عالی به شغل و حرفه یکی دیگر از ابزارهای رسیدن به این مقصود است، چون هدف آن استحاله افراد به چرخ دنده های فنی و علمی در دستگاه سرمایه داری است نه شهروندان مستقلی که ابزارهای موثقی برای نقد اجتماعی دارند. به همین جهت، صاحب منصبان سیا در حوزه نظریه تلاش دولت فرانسه را در «راندن دانشجویان به سمت رشته های فنی و تجاری» می ستایند. آنها در ضمن به کمک های ناشران بزرگی همچون «گراست»، رسانه های توده ای و اقبال فرهنگ آمریکایی به پیشبرد خط مشی پساسوسیالیستی و برابری ستیزشان اشاره می کنند.
چه درس هایی می توان از این گزارش گرفت، به خصوص در فضای سیاسی کنونی با حملاتی که مرتب به روشنفکران انتقادی می شود؟ اول از همه، این گزارش باید قاطعانه به ما یادآور شود که اگر برخی معتقدند روشنفکران آدم هایی بی توان و ضعیف اند و جهت گیری های سیاسی ما بی اهمیت است سازمانی که یکی از متنفذترین قدرت های جهان سیاست در عصر حاضر بوده با این تلقی همراه نیست. آژانس اطلاعات مرکزی، همان طور که به کنایه از نام آن برمی آید، به قدرت نظریه و فکر باور دارد و باید این نکته را خیلی جدی بگیریم. اگر به اشتباه تصور کنیم کار روشنفکری کمترین تماسی با «دنیای واقعی» ندارد یا بی خاصیت است، نه تنها استلزام های عملی کار نظری را غلط جلوه داده ایم، بلکه در ضمن این خطر را به جان خریده ایم که چشم مان را به روی پروژه های سیاسی علیه روشنفکران ببندیم، پروژه هایی که به راحتی و ندانسته می توانیم سفرای فرهنگی آن باشیم. مسلم است که ملت- دولت فرانسه و دستگاه فرهنگی آن به روشنفکران فضای عمومی بیشتری می دهد تا سایر کشورها، ولی اشتغال خاطر سیا به بررسی و دستکاری تولید فرهنگی و نظری در کشورهای دیگر باید هشداری باشد و از خواب غفلت بیدارمان کند.
دوم، منافع صاحبان کنونی قدرت در پروردن جریان خاصی از روشنفکری است که نهادهای مبتنی بر منافع تجاری و علمی- فنی شمّ انتقادی اش را از بین برده اند، نهادهایی که سیاست چپ گرا را علم ستیز می خوانند و علم را با بی طرفی سیاسی کذایی یکی می گیرند، رسانه هایی را ترویج می کنند که امواج را پر کرده اند از وراجی های سازشکارانه، چپ گرایان سرخط را از نهادهای دانشگاهی اصلی و کانون توجه رسانه ها بیرون می اندازند و منزوی می کنند، و هر فراخوانی را به دگرگونی ریشه ای برابری خواه و زیست محیطی بدنام می کنند. آنها در بهترین حالت می کوشند به نوعی فرهنگ روشنفکری میدان بدهند که حتی اگر چپ باشد واداده و زمین گیر و وامانده باشد و کاری نکند جز دست روی دست گذاشتن و اظهار نومیدی کردن یا انتقاد منفعلانه از تحرکات چپ رادیکال. از این جهت است که چه بسا باید مخالفت روشنفکران را با چپ گرایی رادیکال (که وجه غالب دانشگاه های آمریکا است) یک موضع سیاسی خطرناک قلمداد کنیم: آیا این مخالفت همدستی کامل با دستورکار امپریالیستی سیا در سرتاسر جهان نیست؟
سوم، برای مقابله با این حمله نهادی به یک فرهنگ چپ گرایی قاطع، ضروری است در برابر بی ثبات سازی و تبدیل آموزش به یک شغل حرفه ای مقاومت کنیم. همان قدر هم مهم است که حوزه های عمومی ایجاد کنیم برای بحث های انتقادی حقیقی، یک تریبون گسترده تر برای آنها که تشخیص می دهند جهان دیگر نه تنها ممکن بلکه ضروری است. در ضمن باید برای مشارکت در ایجاد یا بسط رسانه های بدیل، الگوهای دیگری از آموزش، نهادهای بدیل و جمع های رادیکال به هم بپیوندیم. باید دقیقا همان چیزی را رواج دهیم که جنگجویان فرهنگی مخفی سیا در تخریب آن می کوشند: نوعی فرهنگ چپ گرایی رادیکال با چارچوبی از حمایت وسیع نهادها، پشتوانه عمومی گسترده، نفوذ رسانه ای بالاتر و قدرت بسیج اجتماعی فراگیر.
و در نهایت، روشنفکران جهان باید در تشخیص قدرت خود و چنگ زدن به آن متحد شوند تا بتوانیم هر آنچه از دستمان بر می آید انجام دهیم و نقد ریشه ای و فراگیری را بسط دهیم که هم برابری خواه و زیست محیطی است و هم مخالف امپریالیسم و سرمایه داری. مواضعی که سر کلاس های درس یا در فضای عمومی می گیریم برای تنظیم چارچوب بحث و ترسیم نقشه میدان امکان های سیاسی مهم اند. در مخالفت کامل با راهبرد فرهنگی آژانس جاسوسی، یعنی «تفرقه انداختن و دوقطبی کردن»، که به واسطه آن می کوشد چپ ضد سرمایه داری و ضدامپریالیسم را گوشه نشین و حاشیه ای کند و به مواضع اصلاح طلبانه براند، ما باید در راه پروراندن یک روشنفکری انتقادی راستین «متحد و بسیج» شویم و اهمیت کار با یکدیگر را در میان طیف گسترده چپ درک کنیم. به جای جارزدن ضعف و بی قدرتی روشنفکران و ضجه و مویه بر آن باید با کار مشترک و بسیج ظرفیت مان در ایجاد نهادهای لازم برای جهانی مبتنی بر چپ گرایی فرهنگی توانایی خود را برای گفتن حقیقت به صاحبان قدرت تقویت کنیم. تنها در چنین جهانی است، تنها در استودیو های روشنفکری انتقادی* این جهان است، که حقایق گفته شده به واقع شنیده می شوند و بدین سان نفس ساختارهای قدرت را تغییر می دهند.

پی نوشت:
*نویسنده در کل متن با معنای دوگانه واژه intelligence سروکار دارد. او در برابر فعالیت فکری آژانس اطلاعات مرکزی آمریکا
(Central Intelligence Agency) از نوعی هوش، ذهن یا فکر انتقادی
(critical intelligence) دفاع می کند که قادر است با واکنش های بجا و به موقع فعالیت های دشمن را خنثی کند.
منبع: www.thephilosophicalsalon.com

مهم: فرآیند جمع‌آوری اخبار به صورت خودکار انجام می‌گیرد. مسئولیت صحت محتوای این خبر بر عهده‌ی وبسایت منبع و منتشر کننده‌ی آن است. با این وجود در صورتی که به محتوای این خبر اعتراض دارید با ما تماس بگیرید.

  • گزارش خطا
  • پیشنهاد به دیگر مخاطبان
  • ۰
  • ۰
پایگاه اطلاع‌رسانی وب نگین

وب نگین یک سامانه مستقل بهینه‌سازی و تولید محتوا در زمینه‌های فرهنگ، هنر و سبک زندگی‌ست و تلاش می‌کند مخاطبان خود را به روز نگه دارد.