چرا بازار ارز در ایران ثبات ندارد؟

مجموعه ای از عوامل ساختاری و کوتاه مدت، هر از چند گاهی تکانه هایی را در بازار ارز ایجاد می کند که آثار آن ها بر اقتصاد کشور بیش از اصل افزایش یا کاهش قیمت ارز است.
به گزارش صبحانه،  نوسانات و جهش نرخ ارز یکی از مسائلی است كه از اواسط دهه 1380 به بعد به علل مختلف و هر چند سال یک بار در اقتصاد ایران اتفاق می افتد. تازه ترین این نوسانات درآذرماه امسال اتفاق افتاد كه طی آن ارزش اسمی ریال در مقابل بسیاری از ارزهای خارجی تضعیف شد.
چرا بازار ارز در ایران ثبات ندارد؟زمینه های بنیادین افزایش نرخ ارز در طی سال های گذشته به تدریج بوجود آمده است و به همین خاطر تحولات و نوسانات بازار ارز با متغیرهای بنیادین بازار ارز در ایران ناسازگار نیست. با این حال افزایش جهانی ارزش دلار، انتخابات آمریکا و افزایش فصلی تقاضای ارز تجاری و مسافرتی و عدم عرضه بخشی از ارز غیرنفتی در فصل پاییز نیز  در این زمینه مؤثر بود. اگرچه نباید از این واقعیت نیز غافل شد که ریشه های اصلی تحولات بازار ارز كه هر چند سال یک بار رخ می دهد، سیاست دولت و بانک مركزی مبنی بر لنگر قرار دادن نرخ اسمی ارز است.
نرخ ارز از ابتدای تابستان 1395 روندی صعودی داشت اما روند صعودی نرخ ارز از پاییز سرعت گرفت. هم زمان با سرعت گرفتن نرخ ارز در بازار در ماه های منتهی به پاییز، انحراف معیار نرخ ارز و همچنین ضریب تغییرات آن نیز افزایش یافت. به طور مشخص در  آبان و آذر و 11 روز ابتدایی دی ماه، نوسانات نرخ ارز به طور معناداری افزایش یافت و بازار دچار التهاب بیشتری نسبت به ماه های قبل از آن شد.
چرا بازار ارز در ایران ثبات ندارد؟
بعد از سال 1390 و 1391 كه بازار ارز شاهد نوسانات شدیدی بود، از سال 1392 بازار ارز روند نسبتاً باثباتی را طی كرده است. از نیمه دوم سال 1392 تا پاییز سال 1395 بازار ارز با ثبات نسبی روبرو بوده و نرخ ارز تغییرات چندانی نداشته است. هر چند در برخی دوره ها نوسانات محدودی در بازار رخ داد. مثلاً از پاییز سال 1394 تا دی ماه همان سال نرخ ارز نوسانات محدودی داشت به طوری كه در دی ماه 1394 بالاترین نرخ ارز بعد از سال 1392 یعنی 36733 ریال ثبت شد. با این حال بازار ارز در پاییز 1395 دچار نوسانات شدید و التهاباتی شد، به طوری كه در آذرماه شاهد افزایش قابل توجه نرخ ارز بودیم. بین خردادماه تا آبان ماه 1395 متوسط ماهانه نرخ ارز حدوداً 5 درصد افزایش یافته است، اما در آذرماه و در مدت یک ماه متوسط نرخ ارز بیش از 6 درصد نسبت به آبان ماه افزایش یافته است.
 چرا بازار ارز در ایران ثبات ندارد؟
مرکز پژوهش های مجلس در تحلیلی مفصل به بررسی تمامی عموال اثرگذار بر نرخ ارز و دامنه تأثیرگذاری هر یک از آن ها پرداخته است.

عوامل بنیادین افزایش نرخ ارزاگرچه نوسانات ارزی در یکی دو ماه اخیر شدت یافته است اما بنظر می رسد عوامل بنیادین این وضعیت در سال های گذشته به تدریج شکل گرفته اند. عوامل بنیادین، روند بلندمدت نرخ های برابری پول كشورها را تعیین می كنند. اگر در كشوری نرخ رشد اقتصادی كاهش و نرخ تورم افزایش، عرضه پول داخلی آن كشور به علت سیاست های انبساطی پولی افزایش، كسری بودجه دولت افزایش یا كسری تجارت خارجی در آن افزایش یابد، در آن صورت ارزش پول آن كشور در مقابل سایر پول ها كاهش خواهدیافت.

 در سال های پس از بحران ارزی 1390 و 1391 و خصوصاً طی ماه های اخیر، برخی از روندهای اقتصادی، نقشی اساسی در شکل گیری زمینه های كاهش ارزش پول ملی داشته اند به گونه ای که طی سال های اخیر، روند متغیرهای تعیین كننده نرخ ارز بجز نرخ تورم همگی در جهت كاهش ارزش پول ملی بوده است.
درآمدهای نفتیاز سال 1390 در ابتدا به علت تحریم های نفتی و سپس از سال 1393 به علت كاهش جهانی قیمت های نفت درآمدهای نفتی روندی نزولی داشته است. از آنجا كه بخش مهمی از عرضه ارز در اقتصاد ایران ناشی از صادرات نفت و گاز است لذا در مجموع این روند نشانگر كاهش عرضه ارز به اقتصاد ایران و ایجاد زمینه برای كاهش ارزش پول ملی است البته در ماه های اخیر و با افزایش تولید و فروش نفت پس از برجام انتظار بر این است كه صادرات نفت افزایش یافته باشد. با این حال به علت كاهش شدید قیمت نفت در دو سال اخیر بنظر نمی رسد این میزان افزایش تولید و صادرات بتواند كاهش درآمد صادرات نفت گاز در مقایسه با سال 1390 را جبران كند و كاهش درآمدهای نفتی اثر خود را در كسری تراز عملیاتی بودجه دولت نشان داده است.

بر اساس آمار بانک مركزی، مجموع كسری تراز عملیاتی و سرمایه ای دولت در سال 1393 معادل 3/128 هزار میلیارد ریال، در سال 1394 معادل 3/196 هزار میلیارد ریال و در هفت ماهه سال 1395 معادل 6/247 هزار میلیارد ریال بوده است كه از میزان مصوب این تراز در هفت ماهه 1395 (كسری 206 هزار میلیارد ریال) 6/41 هزار میلیارد ریال بیشتر است بنابراین كسری بودجه دولت در همه این سال ها تداوم داشته است كه این موضوع نیز كاهش ارزش پول ملی را قابل پیش بینی می كند.

نرخ رشد اقتصادینرخ رشد اقتصادی كه پس از سال 1391 رشد منفی را تجربه كرده، هنوز به صورت معناداری افزایش نیافته است. اگرچه نرخ رشد اقتصادی در سال 1393 بالغ بر 3 درصد اعلام شد اما رشد اقتصادی در سال 1394 كاهش یافت البته ارقامی كه اخیراً بانک مركزی از رشد اقتصادی در 6 ماهه اول 1395 ارائه كرده نشانگر رشد 4/7 درصدی اقتصادی است.  در مجموع اقتصاد ایران بین سال های 1392 تا 1394 به طور متوسط سالانه تنها 8/0 درصد رشد كرده است و سطح تولید ناخالص داخلی هنوز به سطح سال 1390 یعنی دوران قبل از شوک های شدیدی نفتی، ارزی و تحریم نرسیده است.
 چرا بازار ارز در ایران ثبات ندارد؟
نرخ تورمنرخ تورم از سال 1392 به بعد روندی نزولی یافته و در سال 1395 به ارقام تک رقمی رسیده و. از این جهت روند مثبتی در اقتصاد ایران رخ داده است اما نرخ تورم ایران حتی بعد از تک رقمی شدن هنوز از ارقام متوسط جهانی بالاتر است. برای

مثال متوسط نرخ تورم در كشورهای عضو سازمان همکاری های اقتصادی و توسعه در سال 2015 تنها 1 درصد و در كل دنیا 5/1 درصد بوده است. بنابراین نرخ تورم در ایران حتی پس از تک رقمی شدن در مقیاس جهانی نرخی بالا محسوب می شود.

لذا طبیعی است كه انباشت تورم مزمن در طی سال های گذشته، فشار برای كاهش ارزش پول ملی را در پی داشته باشد.

اجزای تراز پرداخت هابر اساس آمار هفت ماهه بانک مركزی تا پایان مهرماه 1395 كل واردات گمركی حدود 24 میلیارد دلار و صادرات گمركی كشور نیز 6/18 میلیارد دلار بوده است. بر این اساس كسری تراز بازرگانی گمركی كشور 4/5 میلیارد دلار بوده كه با توجه به افزایش صادرات نفت و گاز در همین مدت كاملاً قابل جبران بوده است و بنظر می رسد از این ناحیه فشار عمده ای به بازار ارز وارد نشده باشد. با این حال به علت حمقیاس قابل توجه قاچاق و بازار غیررسمی، بنظر می رسد بخش مهمی از تقاضای ارز از این ناحیه صورت می گیرد لذا كسری تجاری بر مبنای آمار رسمی به تنهایی نمی تواند توضیح دهنده اثر تجارت خارجی رسمی و غیررسمی بر بازار ارز باشد. ارزیابی روشن و رسمی از میزان قاچاق كالا وجود ندارد اما در مصاحبه های مختلف مسئولان در یك سالاخیر رقمی حدود 15 میلیارد دلار برآورد شده است.
 چرا بازار ارز در ایران ثبات ندارد؟
همچنین نگاهی به ارقام تراز پرداخت ها نشان دهنده كسری در این حساب است. بر اساس آمارهای بانک مركزی، در سه ماهه ابتدای سال 1395 خالص حساب جاری حدود 3/5 میلیارد دلار بوده است. با این حال حساب سرمایه با كسری حدود 5 میلیارد دلاری روبرو بوده است. در همین مدت خالص تغییر در ذخایر بین المللی (ترازپرداخت ها) با كسری بیش از 6 میلیارد دلاری روبرو بوده است كه به نوعی نشانگر فزونی تقاضا برای ارز خارجی نسبت به عرضه آن است. این رقم با آغاز تغییرات در بازار ارز از تابستان 1395 كاملاً سازگار است و بیان می كند كه ارقام حساب تراز پرداخت ها، نمایانگر كسری عرضه ارز نسبت به تقاضای آن و بروز مازاد تقاضا برای ارز خارجی به معنی كسری حساب مذكور از ابتدای سال 1395 بوده است. بر این اساس شاید بتوان عنوان كرد كه روند صعودی بازار ارز از آن زمان قابل پیش بینی بوده است.
نرخ سود بانکینرخ سود سپرده های بانکی ابتدا در اردیبهشت ماه 1394 به 20 درصد و سپس در بهمن ماه همان سال نیز به 18 درصد كاهش یافت. در سال 1395 نیز این نرخ به 15 درصد كاهش یافته است. در همین مدت نرخ بهره پایه آمریکا از 25/0 درصد به 75/0

درصد افزایش یافته است كه اگرچه با نرخهای سود رایج در اقتصاد ایران قابل مقایسه نیست اما به هر حال روندی بر خلاف نرخ سود سپرده های ریالی است. در مجموع كاهش نرخ سود بانکی تقاضا برای پول خارجی را افزایش می دهد كه این موضوع به معنای افزایش تقاضا برای دلار است البته این موضوع به معنی تجویز افزایش نرخ سود بانکی یا هر سیاست دیگری در خصوص نرخ سود بانکی نیست بلکه تنها پیامدهای این سیاست را در بازار ارز بیان می كند.

كسری های فزاینده بودجه و بی انضباطی مالیاینکه اغلب دولت ها در سراسر جهان از كسری بودجه به عنوان یک ابزار سیاست مالی بهره می برند، درست است اما وجود بیانضباطی مالی و اینکه برنامهریزی دقیقی برای شناسایی و پرداخت بدهی ها وجود نداشته باشد، ممکن است دولت را به دستکاری نرخ ارز مجبور كند تا از این طریق بتواند كسری بودجه خود را جبران کند البته این امر به شدت ازسوی دولت یازدهم تکذیب شده است.

عوامل كوتاه مدت
افزایش ارزش جهانی دلاریکی از مهمترین عوامل كوتاه مدت، افزایش ارزش جهانی دلار در مقابل سایر ارزهاست. شاخص دلار كه متوسط وزنی ارزش دلار آمریکا با شركای تجاری عمده این كشور است، طی 6 ماهه دوم سال 2016 میلادی تقریباً 8 درصد بالا رفته است. در این مدت ارزش دلار نسبت به سایر ارزهای جهان شمول افزایش یافته است. با توجه به افزایش حدود 15 درصدی دلار در مقابل ریال در سه ماه گذشته، این بدان معنا است كه تقریباً نیمی از افزایش نرخ دلار را نمی توان به افزایش ارزش جهانی آن نسبت داد. افزایش نرخ بهره آمریکا از 25/0 به 75 /0 درصد در این میان نقش مهمی داشته است كه باعث كاهش تقاضای جهانی طلا و افزایش ارزش دلار شده است.

انتخابات آمریکاانتخابات آمریکا را نیز می توان مهمترین عامل غیراقتصادی دانست كه سبب افزایش نرخ ارز در ایران شده است. زیرا جو حاكم بر رسانه ها و جامعه، عدم انتخاب ترامپ و آثار منفی احتمالی انتخاب وی به عنوان رئیس جمهور ایالات متحده آمریکا بود. با انتخاب ترامپ و با توجه به موضع شدیدتر وی نسبت به برجام، نااطمینانی نسبت به موضع آینده آمریکا نسبت به ایران نیز افزایش یافت و این موضوع سبب افزایش تقاضا برای ارزهای خارجی به ویژه دلار شد.

احتمال یکسان سازی نرخ ارز توسط بانك مركزیاخبار منتشر شده در زمینه تصمیم دولت برای یکسان سازی نرخ ارز تا پایان سال 1395 كه چندین نوبت از ابتدای سال اعلام شد نیز تقاضای سفته بازانه برای نرخ ارز با این انتظار كه بعد از یکسان سازی نرخ ارز شاهد افزایش آن خواهیم بود، افزایش یابد.

افزایش تقاضای ارز كاغذی مسافریافزایش تقاضا برای ارز بهدلیل مسافرت نیز از عواملی بودهاند كه ازسوی مقامات بانک مركزی به عنوان عوامل مقطعی افزایش نرخ ارز به ویژه در ماه های اخیر عنوان شده است. میزان تقاضا برای ارز مسافرتی و سیاحتی حدودا 5 میلیارد دلار در سال برآورد می شود.
سیکل تجاری اقتصاد ایران در فصل پاییزافزایش تقاضای ارز می تواند به علل دیگری ازجمله تسویه ارزی با عرضه كنندگان كالا به داخل كشور در سه ماهه سوم سال ماه آخر سال میلادی باشد. همچنین فصل پاییز همزمان با عدم عرضه ارز ازسوی صادركنندگان غیرنفتی نیز بوده است. عدم عرضه ارز از سوی پتروشیمی ها در بازار در فصل پاییز به علل مختلف، یکی دیگر از عوامل كاهش عرضه ارز در این مقطع بوده و انتظار می رود با عرضه ارز توسط پتروشیمی ها در فصل زمستان كه یک اجبار قانونی نیز بحساب می آید، محدودیت عرضه ارز كاهش یابد.
مجوز به بانك ها برای معامله با نرخ بازار آزاددر 14 آذرماه سال جاری بانک ها بر اساس بخشنامه بانک مركزی  اجازه یافتند با نرخ بازار آزاد اقدام به خرید و فروش ارز كنند و به این صورت بخشی از معاملات مركز مبادلات ارزی به بازار آزاد منتقل شد كه این امر نیز تا حدودی بر افزایش نرخ ارز به علت تغییر سازوكار تخصیص آن اثر گذاشت.
منبع : خبرآنلاین
  • گزارش خطا
  • پیشنهاد به دیگر مخاطبان
  • ۰
  • ۰

  • اشتراک‌گذاری در تلگرام
  • اشتراک‌گذاری در کلوب
  • اشتراک‌گذاری در گوگل پلاس
  • اشتراک‌گذاری در بالاترین
  • اشتراک‌گذاری در لینکداین
  • اشتراک‌گذاری در استامبل‌آپون
  • چاپ خبر
  • کپی لینک خبر